Kilise Konsilleri: Genel Bir Bakış

Hristiyanlar arasında kilise konsilleri hakkında bilgisi sınırlı olan pek çok kişi vardır. Bu konsillerden doğan inanç bildirgelerini (kredoları) çoğu zaman tanırlar, ancak bu inançların nerede ve hangi nedenlerle biçimlendiğini tam olarak bilmeyebilirler. Ankara, İstanbul ve İznik’te (Nikaia) önemli etkinlikleri kapsayan Papa XIV. Leo’nun yakın tarihli ziyaretinin ardından, notlarımdan bazı bilgileri paylaşmak istedim.

Papa XIV. Leo’nun üç günlük Türkiye ziyareti, Mustafa Kemal Atatürk’ün anıt mezarı Anıtkabir’e yapılan ziyaretle başlayan sembolik bir yolculuğu kapsıyordu; ardından Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile görüştü. Akşam Millet Kütüphanesi’nde bir program düzenlendi. Papa İstanbul’da hem Katolik din adamlarıyla hem de Ekümenik Patrik Bartholomeos ile bir araya geldi. İznik’te Birinci İznik Konsili’nin yıl dönümünü anmak için özel bir ayin düzenlendi; Papa ziyaretini İstanbul’da tamamlayarak Beyrut’a hareket etti.

Erken dönem kilise konsillerinin önemini anlamak Hristiyanlar için büyük önem taşır. Bu toplantılar, bugün de inancı etkilemeye devam eden temel öğretileri şekillendirmiştir. Bu yazıda Erken Kilise’nin Yedi Ekümenik Konsili hakkında bilgi vermeyi ve Asya eyaletindeki havariler ile kilise babalarının rolüne ışık tutmayı amaçlıyorum. Ayrıca 4. ve 6. yüzyıllar arasındaki kilise teolojisini, özellikle de Kristolojiyi ele alacağım.

Bu önemli tarihsel olaylara ve Hristiyanlık üzerindeki kalıcı etkilerine daha yakından bakalım.

Gürkan Adalı – Oktogon Travel

Erken Kilise’nin 7 Ekümenik Konsili

1. İznik / Nikaia (325)
   Ariusçuluk tartışması (Kristoloji).
   İznik İnanç Bildirgesi: Oğul, Baba ile aynı özdendir.
2. Konstantinopolis (381)
   İznik İnanç Bildirgesi onaylandı ve son hâlini aldı; bugün bildiğimiz “İznik İnanç Bildirgesi.”
3. Efes (431)
   Gerçek Tanrı ve gerçek insan olarak İsa arasındaki ilişki.
   Meryem’in Theotokos (“Tanrı Doğuran”) olduğu öğretisi.
4. Kalkedon (451)
   Ilımlı diyofizit öğreti: Enkarnasyonun gizemi; Mesih tek ve aynı kişide hem Tanrı hem insandır.
5. Konstantinopolis (553)
   Kalkedon inanç ikrarının açıklığa kavuşturulması ve bazı Antakya–Nesturi öğretilerinin (“Üç Bölüm”) reddedilmesi.
6. Konstantinopolis (680/681)
   “Monotelit” Kristolojinin çözüme kavuşturulması (Mesih’in yalnızca tek bir ilahi iradesi olduğu, insani iradesi olmadığı görüşü).
7. İznik / Nikaia (787)
   İkonoklazma (ikon kırıcılık) tartışmasının geçici olarak sona ermesi: “İkona saygı gösteren, onda tasvir edilene saygı gösterir.” “İkon teolojisi.”

Asya Eyaletinde Havariler ve Kilise Babaları

Efes: Havari Pavlus

Efes’te MS 51/52 ve 53–55 yılları arasında.
Elçilerin İşleri 18:19–21; Elçilerin İşleri 19; 20:16 vd.

Efes: Havari Yuhanna

Efes’te yaklaşık MS 70 (?) – 100.

“Havari ve Müjde yazarı Yuhanna hâlâ hayattaydı ve Asya’daki kiliselerden sorumluydu. Domitianus’un ölümünden (MS 96) sonra Patmos adasındaki sürgününden döndü.”

(Eusebius, Kilise Tarihi III, 23)

“Efes’teki kilise, havarilerin öğretisinin güvenilir bir temelidir. Pavlus tarafından kurulmuştur ve havari Yuhanna, Traianus’un zamanına (MS 98’den itibaren imparator) kadar orada yaşamıştır. Efes’te gömülmüştür.”

(İrenaeus, Sapkınlıklara Karşı III, 3, 4 / Eusebius, Kilise Tarihi V, 24, 3)

Smyrna (İzmir): Piskopos Polikarp

Yaklaşık 69 – 155/156. Yuhanna’nın öğrencisi.

“Polikarp yalnızca havarilerin öğrencisi değildi; Rab’bi görmüş olan pek çok kişiyle de birlikte bulunmuştu.”

Hierapolis: Piskopos Papias

Yaklaşık 60/70 – 140/150. Yuhanna’nın öğrencisi ve Polikarp’ın “meslektaşı.”

“Polikarp’ın zamanında Papias, Hierapolis piskoposu olarak görev yaptı.”

(Eusebius, Kilise Tarihi III, 15, 2)

“Papias, Yuhanna’yı dinlemiş ve Polikarp’ın yol arkadaşı olmuş, eski çağlardan bir adamdı. Beş kitap yazdı.”

(İrenaeus, Sapkınlıklara Karşı V, 34, 4)

Sardes: Piskopos Melito

Ölümü yaklaşık 190. Bir apolojist (savunucu) ve peygamberane bir vaiz olarak büyük saygı gördü. Yaklaşık 175 yılına ait Paskalya Üzerine adlı vaazı, günümüze ulaşan en eski Paskalya vaazıdır (metnin tamamı 1940’ta yeniden keşfedilmiştir).

Smyrna / Lyon: Piskopos İrenaeus

Yaklaşık 130 (?) – yaklaşık 200. Smyrna’da Polikarp’ın öğrencisiydi, daha sonra Lyon’a (Güney Fransa) taşındı. 177/178’den itibaren Lyon piskoposu.

“Gençlik yıllarımda yaşananları, son zamanlardakilerden daha iyi hatırlıyorum (…). Kutsal Polikarp’ın oturup konuştuğu yeri, nasıl girip çıktığını, yaşam biçimini, görünüşünü, halka yaptığı konuşmaları, Yuhanna ve Rab’bi görmüş diğer kişilerle olan ilişkisini nasıl anlattığını, onların söylediklerini ve Rab hakkında, O’nun kudretli işleri ve öğretisi hakkında onlardan duyduklarını nasıl aktardığını bile anlatabilirim. Polikarp bunları Yaşam Sözü’nün görgü tanıklarından almış ve her şeyi Kutsal Yazılar’a uygun olarak anlatmıştı. Ben de dikkatle dinledim ve bunları kâğıda değil, yüreğime yazdım.”

(İrenaeus, Roma’daki Florinus’a Mektup)

4. ve 6. Yüzyıllar Arasında Kilise ve Teoloji (Kristoloji)

Ariusçuluk Tartışması

• 318 – İskenderiye Sinodu: İskenderiyeli presbiter Arius kiliseden aforoz edilir.
• 325 – İznik Konsili.
• 328 – Athanasius İskenderiye piskoposu olur.
• 335–337 – Athanasius görevden alınır ve İskenderiye’den sürgün edilir.
• 361–363 – Dinden Dönen İmparator Julianus.
• 380 – İmparator I. Theodosius Hristiyanlığı devlet dini yapar.
• 381 – Konstantinopolis Konsili (150 piskopos katılır). 2. Ekümenik Konsil.

Nesturi Tartışması

• 428 – Antakyalı Nestorius, Konstantinopolis patriği olur.
• 429 – İskenderiyeli Kyrillos, Nestorius’a karşı çıkar.
• 431 – Efes Konsili: Nestorius mahkûm edilir. 3. Ekümenik Konsil.
• 433 – Uzlaşma metni hazırlanır (“Birlik Formülü”).
• 435 – Nestorius Mısır’a sürgün edilir.

Eutykhes Tartışması

• 448 – Konstantinopolisli keşiş ve presbiter Eutykhes mahkûm edilir (μία φύσις, “tek doğa”).
• 449 – Efes’teki “Haydut Sinodu”: İskenderiyeli Dioskoros, Eutykhes’i ortodoks ilan eder.
• 451 – Kalkedon Konsili (ılımlı iki doğa öğretisi). 4. Ekümenik Konsil.

“Üç Bölüm” Tartışması

• 482 – Yeni tartışmalara karşı imparatorluk yasağı; Kalkedon formülüne açıklık getirilmesi (“Henotikon”daki monofizit eğilim).
• 484–519 – Kalkedon konusundaki anlaşmazlık nedeniyle Doğu ile Batı arasında ayrılık (pek çok Doğu kilisesi Kalkedon’u “fazla Batılı” buluyordu).
• 553 – Konstantinopolis Konsili: Kalkedon’a açıklık getirilmesi ve Antakya–Nesturi öğretilerinin (“Üç Bölüm”) mahkûm edilmesi. 5. Ekümenik Konsil.

“Monoenerjizm” ve “Monotelizm” Tartışmaları

• 638 – İmparator Herakleios’un fermanı.
• 648 – İmparator II. Konstans, monoenerjizm/monotelizm üzerine tartışmaları yasaklar.
• 662 – İtirafçı Maximos şehit edilir.
• 680–681 – Konstantinopolis Konsili: monotelizmin kesin olarak mahkûm edilmesi. 6. Ekümenik Konsil.

Doğu Kiliseleri ve Piskoposlukları

“325’teki İznik Konsili’nde Doğu kiliseleri sayıca baskındı. İtalya’dan iki temsilci, İspanya’dan ise yalnızca bir temsilci vardı.”